สมองเป็นศูนย์กลางการสั่งการและควบคุมการทำงานของระบบร่างกาย โดยใช้เส้นประสาทและสารเคมีเป็นสื่อในการส่งสัญญาณไปทั่วร่างกาย เรียกสารเคมีนั้นว่า “สารสื่อประสาท (Neurotransmitter)” ทำให้สมองสื่อสารกับเนื้อเยื่อ กล้ามเนื้อ และอวัยวะต่าง ๆ ได้อย่างรวดเร็ว รวมทั้งรับความรู้สึก ตอบสนองต่อความเจ็บปวด แม้กระทั่งการแสดงอารมณ์และสภาวะทางจิตใจ หากสารสื่อประสาททำงานผิดปกติ หรือมีความไม่สมดุลของสารเคมี ก็จะส่งผลต่อความผิดปกติของร่างกายหรือภาวะของโรค ตัวอย่างเช่น ภาวะซึมเศร้า
การทำงานของสารสื่อประสาทเกิดขึ้น หลังจากที่สมองมีการสั่งการ ทำให้เซลล์ประสาทถูกกระตุ้นด้วยประจุไฟฟ้าที่เกิดจากการถ่ายเทเกลือแร่ระหว่างภายในและภายนอกเซลล์ประสาท แล้วส่งสัญญาณเพื่อกระตุ้นเซลล์ประสาทที่อยู่ข้างเคียง โดยการใช้สารสื่อประสาทส่งผ่านบริเวณช่องว่างระหว่างเซลล์ประสาทที่เรียกว่า ไซแนปส์ (Synapse) สารสื่อประสาทที่ปล่อยออกมาบริเวณปลายเส้นประสาทนี้ จะไปเกาะที่ตัวรับที่แตกต่างกันตามชนิดของสารสื่อประสาทของอีกปลายประสาทหนึ่ง ทำให้เกิดการตอบสนองหรือยับยั้งการทำงานของระบบร่างกายได้
สารเคมีที่ใช้ในการสื่อประสาทเหล่านี้มีหลายชนิด ตัวอย่างสารสื่อประสาทที่มีความสำคัญในการทำงานของร่างกาย เช่น
| สารสื่อประสาท | หน้าที่ | ตัวอย่างของการทำงานบกพร่อง |
| อะซีทิลโคลิน (Acetylcholine) | ควบคุมการทำงานของกล้ามเนื้อและอวัยวะต่าง ๆ ที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการคิด ความจำ การเรียนรู้ | ถ้ามีปริมาณมากไปทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรง ตาพร่ามัว และเป็นอัมพาต แต่ถ้ามีน้อยไปส่งผลต่อการเรียนรู้ ภาวะสมองเสื่อม และอัลไซเมอร์ |
| กลูตาเมต (Glutamate) | ออกฤทธิ์กระตุ้น ช่วยในการทำหน้าที่ของสมอง เช่น ความจำ การเรียนรู้ เป็นต้น | ถ้ามีปริมาณมากไป ทำให้เซลล์สมองถูกกระตุ้นมาก จนอาจทำให้เซลล์ตายได้ (Excitotoxicity) ซึ่งส่งผลให้เกิดโรคอัลไซเมอร์ โรคลมชัก แต่ถ้ามีน้อยไปส่งผลต่อภาวะผิดปกติทางจิต นอนไม่หลับ เป็นต้น |
| อีพิเนฟริน (Epinephrine) หรืออะดรีนาลิน (Adrenaline) | ตอบสนองเมื่อร่างกายตกอยู่ในอันตราย และให้พลังกับร่างกายอย่างรวดเร็ว เพื่อหลบหนีหรือเผชิญกับอันตรายที่อาจเกิดขึ้น โดยเพิ่มระดับน้ำตาลในเลือด อัตราการเต้นของหัวใจ และอัตราการหายใจ | ถ้ามีปริมาณมากเกินไปในกระแสเลือด จะทำให้ความดันโลหิตสูง วิตกกังวล นอนไม่หลับ และเสี่ยงต่อโรคหลอดเลือดสมอง แต่ถ้ามีน้อยไปทำให้การตอบสนองลดลงและไม่สามารถตอบสนองในสถานการณ์ที่ตึงเครียดได้ |
| นอร์อีพิเนฟริน (Norepinephrine) หรือนอร์อะดรีนาลิน (Noradrenaline) | ช่วยควบคุมการทำงานของอวัยวะต่าง ๆ ทำงานคล้ายกับอีพิเนฟริน หรืออะดรีนาลินในการกระตุ้นการทำงานของร่างกายเมื่อตกอยู่ในอันตราย | ถ้ามีปริมาณมากเกินไปทำให้ความดันโลหิตสูง เหงื่อออกมากผิดปกติ และความวิตกกังวล แต่ถ้ามีน้อยไปแสดงว่าร่างกายมีพลังงานต่ำ ขาดสมาธิ และนำไปสู่ความรู้สึกหดหู่ได้ |
| กาบา (Gamma-aminobutyric acid : GABA) | ยับยั้งหรือช่วยลดการทำงานของสมองและระบบประสาท ทำให้นอนหลับดีขึ้น สงบและมีสมาธิ ลดอาการอักเสบ ความเครียด ความวิตกกังวล | ถ้ามีปริมาณมากเกินไปทำให้นอนไม่หลับ ขาดพลังงาน รู้สึกกังวล ซึมเศร้า แต่ถ้ามีน้อยไปจะมีผลต่อสภาวะทางจิตใจ เช่น โรคไบโพลาร์และคลุ้มคลั่ง ความผิดปกติในการควบคุมตนเอง และอาจจะทำให้เกิดการชัก |
| เอนโดฟิน (Endorphin) | สารที่เกี่ยวข้องกับความสุข ช่วยยับยั้งหรือลดการส่งสัญญาณความเจ็บปวดไปยังสมอง ร่างกายสามารถปล่อยสารเคมีนี้ออกมามาก หลังจากการออกกำลังกาย ทำให้รู้สึกอารมณ์ดี | ยังไม่มีรายงานความผิดปกติเมื่อมีปริมาณมากเกินไป ส่วนถ้ามีน้อยไปทำให้เกิดอาการซึมเศร้า ปวดหัว วิตกกังวล อารมณ์แปรปรวน และมีอาการเจ็บปวดเรื้อรัง |
| โดพามีน (Dopamine) | สารที่เกี่ยวข้องกับความสุข ช่วยควบคุมหน่วยความทรงจำและการทำงานของร่างกาย มีบทบาทสำคัญในการช่วยให้สมองทำงานตามปกติ สมองจะหลั่งสารเคมีนี้เมื่อทำกิจกรรมที่มีความสุข | ถ้ามีปริมาณมากเกินไปทำให้เกิดความวิตกกังวลหรือสมาธิสั้น และสภาวะทางจิตใจ เช่น โรคจิตเภท แต่ถ้ามีน้อยไปมีผลต่อการเคลื่อนไหวของร่างกายที่เกี่ยวข้องกับโรคพาร์กินสัน ซึ่งมีอาการสั่นและการเคลื่อนไหวที่ผิดปกติ รวมทั้งโรคซึมเศร้าด้วย |
| เซโรโทนิน (Serotonin) | ช่วยในการควบคุมอารมณ์ มีผลต่อระดับความสุข และความวิตกกังวล และช่วยในการทำงานของระบบร่างกายที่เกี่ยวข้องกับวงจรชีวิต เช่น การนอนหลับ ความอยากอาหาร | ถ้ามีปริมาณน้อยส่งผลต่อภาวะทางจิต เช่น ภาวะซึมเศร้า โรคย้ำคิดย้ำทำ (OCD) ความเศร้า ความคิดฆ่าตัวตาย และความวิตกกังวล |
สาเหตุของความผิดปกติของสารสื่อประสาทมีได้หลายประการ คือ
- การรับประทานอาหารที่ไม่เหมาะสม สามารถส่งผลต่อสารสื่อประสาทได้ เนื่องจากสารสื่อประสาทส่วนใหญ่เป็นกรดอะมิโนที่ได้จากโปรตีน รวมทั้งวิตามินและเกลือแร่ในอาหาร เราจึงควรรับประทานอาหารให้เพียงพอต่อความต้องการของร่างกาย และระมัดระวังการรับประทานคาเฟอีนและน้ำตาลที่มากเกินไป ซึ่งสามารถส่งผลเสียได้เช่นเดียวกับสารเสพติดอื่น ๆ
- การดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ และการใช้สารเสพติด รวมทั้งยาบางชนิดที่สามารถลดประสิทธิภาพหรือกระตุ้นการทำงานของสารสื่อประสาทได้
- สารพิษในสิ่งแวดล้อม เช่น ยาฆ่าแมลง สารกำจัดศัตรูพืช และสารเคมีในผลิตภัณฑ์ต่าง ๆ ที่มีผลต่อการทำงานที่ผิดปกติของสารสื่อประสาท
- พันธุกรรมที่อาจเกิดจากความบกพร่องในการสังเคราะห์สารสื่อประสาทที่มีมาตั้งแต่กำเนิด
- ความเครียดเรื้อรัง ทำให้มีการปล่อยสารสื่อประสาทออกมาเป็นประจำ ส่งผลต่อการทำงานและการรับรู้ของร่างกาย เกิดความวิตกกังวล การนอนไม่หลับ และภาวะซึมเศร้า
อ้างอิง
